Traktati i Nicës - 2001

Traktati i Amsterdamit, që nisi të zbatohej që prej 1 majit të vitit 1999, konsolidoi dimensionin social të Bashkimit Europian dhe parashikoi fillimin e reformave të nevojshme me qëllim aderimin e anëtarëve të rinj në Bashkimin Europian.

Kryetarët e shteteve dhe të qeverive të vendeve të Bashkimit Europian, që u mblodhën në Samitin e Nicës të Këshillit europian, nga 7-10 dhjetor 2000, ranë dakort që të përpunonin një traktat të ri, synimi kryesor i të cilit do të ishte funksionimi i trekëndëshit institucional të BE-së, në perspektivën e zgjerimit të tij.

Në këtë këndvështrim, Traktati i Nicës si dokument, i parapriu zgjerimit të Bashkimit Europian dhe si i tillë ai u fokusua në ato çështje, që kanë të bëjnë me sigurimin e mirëfunksionimit institucional, në momentin e hyrjes së anëtarëve të rinj, pra në momentin kur Bashkimi Europian do të numërojë 30 anëtarë. Nga kjo pikëpamje, Traktati i Nicës përqëndrohet kryesisht në reformën institucionale, të orientuar në tri drejtime kryesore:

• procedurat e vendimmarrjes në gjirin e Këshillit,
• përbërja dhe funksionimi i institucioneve europiane,
• forcimi i bashkëpunimit.
  

Dy drejtimet e para lidhen me tre shtyllat e Bashkimit Europian. Veç këtyre çështjeve themelore, u trajtuan edhe probleme me natyrë institucionale si për shembull: thjeshtësimi i traktateve, përcaktimi i kompetencave, integrimi në Kartën e të Drejtave Themelore dhe roli i parlamenteve kombëtare.

Traktati i Nicës u nënshkrua nga ministrat e punëve të jashtme të vendeve anëtare më 26 shkurt 2001, ndërkohë që ratifikimi i tij, në vende të ndryshme u realizua ose nëpërmjet miratimit në parlament, ose me referendum. Si rrjedhojë e këtij procesi, Traktati hyri në fuqi më 1 shkurt 2003.

REFORMA E PROCEDURAVE TË VENDIMMARRJES

Parlamenti Europian.
Me shtrirjen e procedurave të vendimmarrjes edhe në dispozita të tjera, Traktati i Nicës e përforcoi rolin e Parlamentit Europian si bashkëligjvënës. Kështu, këto procedura u aplikuan edhe për çështje të tilla si lufta kundër diskriminimit, kohezioni ekonomik e social, vizat, azili, imigrimi etj.. Veç kësaj, fitoi terren edhe e drejta e ankimit të Parlamentit Europian në Gjykatën e Drejtësisë së Komunitetit Europian.

Traktati i Nicës pati rëndësi edhe përsa i përket krijimit të bazës ligjore e juridike për partitë politike të vendeve anëtare të BE-së, duke përcaktuar statusin lidhur me caktimin e rregullave të financimit të tyre.
Numri maksimal i vendeve në Parlamentin Europian u rrit nga 626 në 732, dhe shpërndarja e tyre sipas vendeve anëtare dhe atyre kandidate, është pjesë e procedurave të përcaktuara në këtë Traktat.

Ponderimi i votave.
Deri në momentin e miratimit të Traktatit të Nicës, në seancat vendimmarrëse të Këshillit të Ministrave të BE-së, zbatoheshin dy sisteme votimi: unanimiteti dhe shumica e përcaktuar. Por, duke patur parasysh perpektivën e zgjerimit të BE-së me anëtarë të rinj, mendohej që ruajtja e votimit me unanimitet mund të pengonte procesin e vendimmarrjes në Këshill.

Në këtë mënyrë, shumica e përcaktuar u vendos në bazë të një sistemi ponderimi të votave të këshillit të BE-së, që përbëhet nga ministrat dhe ku secili vend gëzon një numër të caktuar votash në përpjestim me numrin e popullësisë së vet.

Pikërisht, lidhur me rivlerësimin e peshës së secilit anëtar, Traktati i Nicës përcaktoi modalitete të reja, të cilat do të bëjnë të mundur kalimin në sistemin e shumicës së përcaktuar duke filluar nga viti 2005. Në këtë mënyrë, që të merret nje vendim, nevojitet patjetër një numër i caktuar votash (për shembull 255 vota nga 345 të mundshme për 27 vende anëtare), si dhe miratimi i shumicës së vendeve. Veç kësaj, nje vend mund të kërkojë që shumica e përaktuar të përfaqësojë jo më pak se 62 % të popullësisë së BE-së.

Sistemi i shumicës së përcaktuar.
Sistemi i votimit me shumicë të përcaktuar u zbatua edhe për 27 fusha të reja, ku përfshiheshin politikat e tregtisë së përbashkët (kryesisht shërbimet dhe pronësia intelektuale), bashkëpunimi në fushën gjyqësore civile dhe politikat e kohezionit ekonomik dhe social (duke filluar nga viti 2007).

PËRBËRJA DHE FUNKSIONIMI I INSTITUCIONEVE TË TJERA

Komisioni Europian.
Duke filluar nga viti 2005, në përbërje të Komisionit Europian do të ketë nga një komisioner për secilin vend. Kur numri i vendeve të kalojë 27, numri i komisionerëve do të mbetet po aq, pra 27, por do të zbatohet një sistem rotacioni egalitar në përputhje me modalitetet e përcaktuara nga Këshilli me unanimitet.

Me qëllim garantimin e koherencës dhe të jetëgjatësisë së Komisionit, u përforcua pushteti i Presidentit të Komisionit Europian. Në përgjegjësitë e tij, renditen organizimi i brendshëm, përcaktimi i portofoleve për secilin komisioner si dhe lëvizje të mundshme të nevojshme gjatë periudhës së mandatit. Presidenti mund gjithashtu, të kërkojë dorëheqjen e komisionerëve. Presidenti caktohet nga Këshilli me shumicë të përcaktuar, pas miratimit nga Parlamenti Europian.

Gjykata e Drejtësisë e Komunitetit Europian.
Traktati i Nicës modifikoi kompetencat midis Gjykatës së Drejtësisë dhe Gjykaëts së shkallës së parë, me qëllim përmirësimin e funksionimit të Gjykatës së Drejtësisë dhe për reduktimin e afateve të gjykimit. Gjykata e Drejtësisë , e përbërë nga një anëtar për çdo vend, mund të mblidhet në seancë plenare ose në dhomën kryesore (11 gjykatës).

Gjykata e Llogarive, Komiteti ekonomik e social dhe Komiteti rajonal.
Secili vend anëtar ka një përfaqësues të vetin në Gjykaëtn e Llogarive, të emëruar nga Këshilli me shumicë të përcaktuar. Ndërsa, Komiteti ekonomik e social dhe Komiteti rajonal kanë një numër fiks vendesh, që shkon në 350 anëtarë.

Traktati parashikon gjithashtu që në Komitetin ekonomik e social duhet të përfaqësohet edhe shoqëria civile. Ndërkohë që në Komitetin rajonal, anëtarët duhet të gëzojnë një mandat elektoral, në mënyrë që të jenë me të lidhur me elektoratin që i ka zgjedhur.

FORCIMI I BASHKËPUNIMIT

Nëse Traktati i Amsterdamit parashikonte mundësinë e krijimit të aleancave të bashkëpunimit, për vendet anëtare që e dëshironin, duke respektuar traktatet dhe kuadrin institucional të Bashkimit Europian, Traktati i Nicës rishikoi modalitetet e vendosjes së këtij bashkëpunimi, me qëllim lehtësimin e procedurave të zbatimit të tij.

Kështu, ndryshe nga praktikat e mëparshme kur për krijimin e aleancave të bashkëpunimit kërkohej shumica, tani mjaftonin vetëm 8 vende anëtare për të ngritur një bashkëpunim të tillë, e madje kjo pavarësisht nga numri i vendeve anëtare të Komisionit Europian. Në këtë mënyrë, e drejta e vetos, e parashikuar në Traktatin e Amsterdamit, u hoq. Për më tepër që, me Traktatin e Nicës, krijimi i alencave të bashkëpunimit u shtri edhe në fushën e politikës së jashtme të sigurisë së përbashkët, për inicimin e veprimeve e apo ndërmarrjen e aksioneve të përbashkëta, me përjashtim të çështjeve që mund të sjellin implikime ushtarake dhe të atyre të fushës së mbrojtjes".

Vlerat demokratike
Paralelisht me reformën institucionale dhe me qëllim garantimin e vlerave demokratike, Traktati i Nicës shënoi ngritjen e një sistemi paralajmërimi. Në këtë mënyrë, Këshilli i Bashkimit Europian, i cili i merr vendimet me 4/5 e anëtarëve të vet, pas njoftimit të Parlamentit, mund t'i paraqesë rekomandime një vendi anëtar, në të cilin mund të jetë shfaqur rreziku i shkeljes së të drejtave themelore.

Në aneksin e Traktatit, "Deklarata mbi të ardhmen e Bashkimit Europian", saktëson që procesi i diskutimeve gjatë CIG 2000 duhet të zhvillohet në disa plane, kryesisht në drejtim të thjeshtëzimit të traktateve, të kufizimit më të saktë të kompetencave të Bashkimit Europian dhe të statutit të Kartës së të drejtave themelore, e cila nuk është përfshirë në Traktat. Në këtë proces diskutimi duhet të përfshihen edhe parlamentet kombëtare, rrethet politike, ekonomike e universitare si dhe shoqëria civile europiane. Në këtë pikëpamje, Traktati i Nicës mund të konsiderohet si një faze e këtij procesi.